पॉलीसिस्टिक ओव्हरी सिंड्रोम (पीसीओएस)

पॉलीसिस्टिक ओव्हरी सिंड्रोम (पीसीओएस) नेमके  काय  आहे ते  जाणुन घेऊ…

पीसीओएस (PCOS) म्हणजे poly cystic ovarian syndrome. Syndrome या शब्दाचा अर्थ एकापेक्षा जास्त लक्षणं एकत्रित असणं असा आहे. पीसीओएस (PCOS) मध्ये पुढील लक्षणं एकत्रित असतात…

• लठ्ठपणा
• पाळीची अनियमितता
• गर्भधारणा न होणे
• चेहऱ्यावर जाड केस येणे
• आवाजात पुरुषी बदल होणे

पीसीओएस (PCOS) होण्याचे मुख्य आणि एकमेव कारण आहे हार्मोन (hormone) म्हणजे संप्रेरक शरीरात अनियमित तयार होणे. आजकाल पीसीओएस (PCOS) फार प्रमाणात आढळतो. याचं मुख्य कारण बदलती जीवनशैली!
पॉलीसिस्टिक ओव्हरी सिंड्रोम (पीसीओएस) ही अशी स्थिती आहे जी महिलांच्या संप्रेरक (हार्मोन्स ) पातळीवर परिणाम करते. पीसीओएस असलेल्या महिला,  पुरुष संप्रेरकांचे (टेस्टोस्टेरोन)प्रमाणापेक्षा जास्त प्रमाणात उत्पादन करतात. हे हार्मोन असंतुलन त्यांना मासिक पाळी वगळण्यास कारणीभूत ठरते आणि गर्भवती होणे कठीण बनवते. पीसीओएसमुळे शरीरावर आणि चेहर्‍यावर केसांची असामान्य वाढ होते. आणि मधुमेह आणि हृदयरोगासारख्या दीर्घकालीन आरोग्याच्या समस्येस कारणीभूत ठरू शकते.

बऱ्याच स्त्रियांना पीसीओएस असतो परंतु त्यानां ते माहित नसते. अनियमित संप्रेरक अंडकोषात अंडी तयार होऊ देत नाहीत. जर झालीच तर अंडकोषातून बाहेर पडायला मज्जाव करतात. तयार झालेले अंड अंडकोषातच राहातं. तसंच पाण्याचा बुडबुडा अंडकोषात तयार होतो. प्रत्येक महिन्यात ही प्रक्रिया होते आणि अंडकोषात अनेक पाण्याच्या गाठी (cyst) तयार होतात. म्हणून poly cystic म्हणजे multiple cyst असं संबोधलं जातं. अशावेळीस शरीरात Growth hormane म्हणजे चरबी वाढण्याचे संप्रेरक वाढतात आणि म्हणून स्त्रीचे वजन अचानक वाढायला सुरुवात होते. पीसीओएस महिलांच्या अंडाशयावर व प्रजनन अवयवांना प्रभावित करते जे मासिक पाळीचे नियमन करणारे इस्ट्रॅगन आणि प्रोजेस्टेरॉन हार्मोन्स तयार करतात. अंडाशयामध्ये अंड्रोजन नावाचा नर संप्रेरक देखील अल्प प्रमाणात तयार होतो.

PCOS कशामुळे  होतो ?

पीसीओएस होण्यासाठी त्यामागे पुष्कळ कारणे आहेत. पीसीओएस नेमका कशामुळे होतो हे माहित नाही परंतु सामान्यपणे असा विश्वास आहे की पुरुष संप्रेरक, जीन्स, इन्सुलिन प्रतिरोधक क्षमता, जीवनशैली यांचे उच्च पातळी शरीरात जास्तीत जास्त अ‍ॅन्ड्रोजन (पुरुष संप्रेरक) उत्पादनाशी संबंधित आहे.

चला  ’इन्सुलिन-रेसिस्टन्स बद्दल जाणून घेऊया.

इन्सुलिन प्रतिरोध (इन्सुलिन-रेसिस्टन्स)

इन्सुलिन हे संप्रेरक आहे जे स्वादुपिंड शरीराला उर्जेसाठी अन्नातून ग्लूकोज वापरण्यास मदत करण्यासाठी तयार करते. पीसीओएस असलेल्या महिलांमध्ये इन्सुलिन प्रतिरोध असतो म्हणजे त्यांच्या शरीरातील पेशी इन्सुलिन-रेसिस्टन्स मध्ये शरीर-कोष इन्सुलिनला जुमानत नाहीत व त्यामुळे रक्तामध्ये साखर वाढत जाते. स्वादुपिंड नुकसान भरपाईसाठी अधिक इन्सुलिन बनवतात. ते अतिरिक्त इन्सुलिन अंडाशयाला अधिक पुरुष हार्मोन्स तयार करण्यास कारक बनवते.शरीराला अधिकाधिक इन्सुलिनची निर्मिती करावी लागते व रक्तात वाढलेले हे इन्सुलिनचे प्रमाण केवळ मधुमेहच नव्हे तर हार्ट अटॅकलाही आमंत्रण देते.

लठ्ठपणा हे एक प्रमुख कारण आहे. शरीराच्या पेशींच्या सभोवतालच्या चरबीमुळे जे अन्नातून ग्लूकोज शोषण्यास हस्तक्षेप करते कारण शरीरातील पेशींच्या जास्त चरबीमुळे इन्सुलिन योग्यरित्या कार्य करू शकत नाही. शरीरातील पेशींमध्ये ग्लूकोज प्रविष्ट करण्यासाठी इंसुलिन खूप महत्वाचे कार्य करते. लठ्ठपणा आणि इन्सुलिन प्रतिरोध हे दोन्ही मधुमेह Type 2 चा  धोका वाढवू शकतात.

आहार आणि व्यायामासह पीसीओएस कसे व्यवस्थापित करावे?

• कर्बोदकांचे सेवन – कर्बोदकांचे सेवन मर्यादित ठेवल्याने पीसीओएस व्यवस्थापित करण्यास मदत होते. आहारात कमी ग्लाइसेमिक इंडेक्स अन्नाचा समावेश करा. दररोज ज्वारी आणि बाजरी ह्या पैकी १ आवश्य खा. त्याच बरोबर गहू, तांदूळ, गव्हाची ब्रेड, बाजरी, नाचणी, ज्वारी, बटाटा, व्हेज, फळे, साखर, मुळे, साबुदाणे इत्यादी घटकांचे सेवन थोडे कमी ठेवल्याने वजन आणि PCOS  नियंत्रणात राहण्यास मदत होईल.
• पुरेशी प्रथिने खाणे – पुरेशी प्रथिने खाल्याने आपल्या शरीरावर चयापचय आणि थर्मिक प्रभावास चालना देण्यास आणि अधिक कॅलरी बर्न करण्यास मदत करेल. प्रथिने रक्तातील साखर स्थिर करते आणि जेवणानंतर परिपूर्णतेची भावना वाढेल जेणेकरून आपण कमी खाऊ. आपणास प्रथिने पुढील अन्न स्त्रोतांमधून भेटतात त्यात आहे अंडी, कोंबडी, मासे, सर्व प्रकारच्या डाळ आणि अंकुर आलेली  मटकी, मुंग (अंकुरित प्रथिने शोषण वाढवते), काजू, दूध आणि दुधाचे पदार्थ आहेत.
•  सॅच्युरेटेड फॅट्स- सर्व काजू, बदाम आणि तेलबिया यासारखे चांगले चरबी खाल्ल्याने जेवणानंतर अधिक समाधानी होण्यास मदत होईल. सॅच्युरेटेड फॅट्स खाल्ल्याने पौष्टिक पदार्थांचे शोषण चालल्या प्रकारे होण्यास मदत होते. भोपळ्याचे बियाणे, फ्लेक्ससीड्स, चिया बियाणे, भांग बियाणे, अक्रोड, बदाम, एवोकॅडो, शेंगदाणा, शेंगदाणा तेल, ऑलिव्ह ऑईल, सूर्यफूल तेल, नारळ तेल इत्यादी उत्तम चरबीचे स्रोत आहेत.
• प्री आणि प्रोबायोटिक – प्रीबायोटिक आणि प्रोबायोटिक दोघेही निरोगी जीवाणू आणि इतर सूक्ष्मजीव तयार करण्यासाठी आणि राखण्यासाठी शरीराला आधार देतात, जे आतड्याला मदत करते आणि पचनात मदत करते. आंबवलेले अन्न घेतल्याने आतडे निरोगी राहतात आणि अन्नाचे पचनक्रिया आणि चयापचय सुधारते. पीसीओएस असलेल्या महिलांमध्ये कमी प्रमाणात निरोगी आतडे बॅक्टेरिया असू शकतात. प्रोबायोटिक समृद्ध अन्न खाणे किंवा प्रोबायोटिक पूरक आहार घेणे आतडे बॅक्टेरियांना आधार देऊ शकेल, ज्यामुळे वजन कमी होईल.
•  व्यायाम – नियमित व्यायामामुळे शरीराचे वजन टिकवून ठेवण्यास मदत होते आणि वजन कमी होण्यास प्रोत्साहन मिळते. सायकल चालविणे, पोहणे, चालणे आणि वजन उचलणे हे दोन्ही प्रकारचे व्यायाम तितकेच महत्वाचे आहेत. दररोज ३० मिनटे नियमित व्यायाम केल्याने शारीरिक ताण आणि वजन कमी होण्यास मदत होईल तसेच दिवसभर उत्साही वाटेल.
•  झोप – रात्री ६ ते ८ तास झोप पूर्ण करणे पीसीओएसच्या व्यवस्थापनासाठी अतिशय महत्वाचे साधन आहे. जेव्हा आपण झोपतो तेव्हा आपले शरीर मेलाटोनिन तयार करते. त्यामुळे आपल्या शरीरास वाढण्यास आणि दुरुस्त करण्यासाठी खूप मदत करते. म्हणून, दररोज पुरेशी झोप घेणे खूप महत्वाचे आहे.

Click here to read about PCOS in English